พระธาตุก่องข้าวน้อย ดงเมืองเตย โบราณสถานยโสธร กรมศิลปากร

รอบเมืองยโสธรมีโบราณสถานที่กรมศิลปากรขึ้นทะเบียนไว้หลายแห่ง และหลายแห่งไม่ค่อยมีบทความท่องเที่ยวเขียนละเอียด หน้านี้เอาข้อความจากศูนย์เทคโนโลยีสารสนเทศมรดกศิลปวัฒนธรรมของกรมศิลปากรมาเป็นแกนหลัก ซึ่งลงวันขึ้นทะเบียน วันกำหนดเขตที่ดิน และปีบูรณะครั้งหลังสุด แล้วเทียบกับเว็บท่องเที่ยวที่เขียนคนละอย่าง ปมที่น่าสนใจที่สุดคือธาตุก่องข้าวน้อยที่ชื่อเดียวชี้ไปได้สองที่ และพระพุทธบาทยโสธรที่แหล่งหนึ่งว่าอยู่ริมแม่น้ำมูล อีกแหล่งว่าอยู่ริมแม่น้ำชี

เราไม่ได้ไปที่เหล่านี้เอง ข้อมูลมาจากหน้าที่อ่านเมื่อ 19 ต.ค. 2569 หน้ากรมศิลปากรที่ใช้ไม่ลงวันที่ปรับปรุง ภาพรวมจังหวัดอยู่ในคู่มือเที่ยวยโสธร ตัวเมืองและวัดอยู่ในหน้าตัวเมือง และถ้ามีรถเองให้ดูแผนเที่ยวและการเดินทาง

ข้อมูลที่ตรวจแล้ว และสิ่งที่ยืนยันไม่ได้

ทุกแห่งในตารางนี้อยู่ในรายการโบราณสถานยโสธรของกรมศิลปากรที่เราเปิดอ่านได้ตรง ๆ หน้าดังกล่าวใช้ปีพุทธศักราชอย่างเดียว เราแปลงเป็นปีคริสต์ศักราชเฉพาะที่ระบุไว้ในตารางเมื่อจำเป็น เช่น 27 ก.ย. 2479 คือ 27 ก.ย. ค.ศ. 1936

ตรงไหนที่แหล่งข้อมูลพูดไม่ตรงกัน

ธาตุก่องข้าวน้อยคือที่ไหน

กรมศิลปากรเองเขียนว่ามีสองแห่งที่เชื่อมกับนิทานเดียวกัน แห่งหนึ่งชื่อพระธาตุตาดทอง อีกแห่งชื่อพระธาตุก่องข้าวน้อยแต่อยู่ที่วัดทุ่งสะเดา ถ้าถามว่า "ก่องข้าวน้อยที่นักท่องเที่ยวไป" คือที่ไหน คำตอบที่ป้ายและเว็บท่องเที่ยวส่วนใหญ่ใช้คือที่ตาดทอง ติดทางหลวง 23 ส่วนวัดทุ่งสะเดาอยู่ในรายการของกรมศิลปากรด้วยชื่อเดียวกัน คนที่ตั้งใจดูก่องข้าวน้อยจึงควรถามที่หมู่บ้านให้ชัดว่าจะไปที่ไหน

ตัวเลขขนาดของ Thai Holiday Guide (ฐาน 2 เมตร สูง 1 เมตร) ไม่ตรงกับกรมศิลปากรที่เขียนว่าเป็นเจดีย์ทรงมณฑปย่อเก็จมีซุ้มพระสี่ด้านและยอดบัวเหลี่ยมสามชั้น และวิกิพีเดียที่ว่าใหญ่ใกล้เคียงพระธาตุอานนท์ เราไม่เห็นตัวเลขขนาดจริงจากแหล่งทางการ จึงไม่ยืนยันขนาด ภาพถ่ายของ Commons ที่ใช้ประกอบหน้านี้แสดงเจดีย์ทรงสูงหลายชั้นที่สูงกว่าคนหลายเท่าอยู่ข้างอูบมุงเล็ก ซึ่งดูไม่ตรงกับตัวเลขสูงราว 1 เมตรของ Thai Holiday Guide แต่ภาพไม่ได้ระบุว่าเป็นองค์ไหน เราจึงสันนิษฐานว่าตัวเลขของเว็บนั้นอาจหมายถึงธาตุองค์เล็กที่วัดทุ่งสะเดา แต่นั่นเป็นข้อสันนิษฐานของเรา

ปีบูรณะและปีขึ้นทะเบียน

ปีขึ้นทะเบียนตรงกันทุกแหล่ง ส่วนปีบูรณะ 2003 ของ Thai Holiday Guide ไม่ตรงกับตัวเลขของกรมศิลปากรทั้งสองหน้า (2545 และ 2555) ซึ่งอาจเป็นการนับปีผิดไปหนึ่งปี หรือหมายถึงงานซ่อมอีกครั้งที่กรมศิลปากรไม่ได้ลง เราถือตัวเลขกรมศิลปากร

เวลาเปิดและค่าเข้าธาตุก่องข้าวน้อย

Thai Holiday Guide เขียนไว้ด้วยว่าไม่มีขนส่งสาธารณะไปตรงที่ธาตุ ต้องมีรถหรือมอเตอร์ไซค์ และไม่มีร้านค้าหรือพระประจำ ควรเตรียมน้ำและอาหารไปเอง เวลาของสองแหล่งไม่ตรงกัน และไม่แน่ใจว่าที่เป็นลานโล่งมีประตูปิดจริงหรือไม่ เราใช้เวลาที่ระมัดระวังที่สุดคือ 08:30-16:30 แต่ยังไม่ยืนยัน

พระพุทธบาทยโสธร อยู่ริมแม่น้ำอะไร

กรมศิลปากรเป็นหน่วยงานของรัฐที่ศึกษาโบราณสถานนี้และเขียนว่าฝั่งขวาแม่น้ำชี เราให้น้ำหนักกรมศิลปากรมากกว่า และถือว่าแม่น้ำมูลของ Thai Holiday Guide น่าจะเป็นข้อผิดพลาด เพราะแม่น้ำชีเป็นแม่น้ำสายที่ไหลผ่านจังหวัดและเมืองยโสธรตามแหล่งอื่นที่เราอ่าน แต่เราไม่ได้ตรวจแผนที่เอง

เวลาเปิดวัดพระพุทธบาทยโสธร

Thai Holiday Guide เขียนว่า 06:00-19:00 เข้าฟรี ส่วนผลค้นหาของเว็บบรรณาธิการอีกเว็บหนึ่งที่เราเห็นเขียนว่า 08:00-17:00 เราไม่ได้เปิดหน้านั้นเอง และไม่มีประกาศทางการ ให้ถือเป็นเวลาคร่าว ๆ และเผื่อเวลาเช้าถึงบ่ายแก่

ธาตุตาดทอง และวัดทุ่งสะเดา

กรมศิลปากรเล่านิทานของธาตุตาดทองว่าตำนานท้องถิ่นเล่าว่าเมื่อผู้คนแถบอำเภอรัตนบุรีทราบข่าวการบูรณะพระธาตุพนม จึงรวบรวมวัตถุมงคลไปบรรจุ แต่เมื่อถึงบ้านตาดทองก็พบชาวบ้านสะเดาที่ไปช่วยบูรณะเดินทางกลับ เพราะการบูรณะพระธาตุพนมเสร็จแล้ว ผู้คนจึงสร้างเจดีย์บรรจุของมีค่าที่ตนนำมา ชาวบ้านสะเดานำถาดทองที่ใช้อัญเชิญของไปรองรับของมีค่าของชาวรัตนบุรี จึงเรียกพระธาตุตาดทองหรือถาดทอง นี่เป็นอีกที่มาของชื่อที่ต่างจากนิทานก่องข้าวน้อย กรมศิลปากรเขียนว่าเป็นนิทานพื้นบ้านและไม่ยืนยันเป็นประวัติศาสตร์

ด้านสถาปัตยกรรม กรมศิลปากรบรรยายว่าธาตุตาดทองเป็นเจดีย์ทรงมณฑปยอดบัวเหลี่ยมก่ออิฐถือปูน ฐานล่างเป็นฐานเขียงรองรับชั้นฐานบัวท้องไม้ลูกแก้วอกไก่ มณฑปย่อเก็จมีซุ้มพระสี่ด้านซึ่งเดิมคงมีพระพุทธรูป ยอดซุ้มโค้งแบบซุ้มหน้านาง ภายในประดับปูนปั้นลายพรรณพฤกษา เสาซุ้มเป็นลายแสงตะวันประดับกระจก ยอดเป็นบัวเหลี่ยมซ้อนสามชั้น รอบองค์มีใบเสมาสมัยทวารวดีและกลุ่มเจดีย์รายจำลอง ด้านหน้ามีอูบมุงแบบพื้นถิ่นอีสาน หลังคาสันประดับปูนปั้นรูปนาค ภายในมีพระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัยฝีมือช่างพื้นถิ่น ด้านทิศเหนือมีพระพุทธรูปอีกองค์ในอูบมุง

ส่วนที่วัดทุ่งสะเดา กรมศิลปากรรายงานว่าขุดพบฐานแท่นบูชาของเจดีย์องค์ที่สองยื่นเข้าไปใต้ฐานเจดีย์องค์แรก แสดงว่าองค์ที่เหลือแต่ฐานสร้างก่อน ภายหลังพังทลายและมีการสร้างองค์ที่สองทับ เมื่อปี 2525 ชาวบ้านขุดพบโบราณวัตถุในไหสี่ใบใต้ฐานเจดีย์องค์แรก ได้แก่ พระพุทธรูปไม้แกะสลัก พระพุทธรูปบุเงิน ปางมารวิชัย สำริด ตะกั่ว ดินเผาปิดทอง ปางสมาธิ พระพิมพ์ เศษกระดูก กล้องยาสูบ และเครื่องถ้วยจีน ปัจจุบันเก็บรักษาที่วัด เราไม่ทราบว่าเปิดให้ชมหรือไม่

ดงเมืองเตย และดงศิลาแลง

กรมศิลปากรบอกว่าเมืองโบราณดงเมืองเตยสืบย้อนถึงสมัยก่อนประวัติศาสตร์เมื่อ 2,500-1,600 ปีมาแล้ว ตั้งอยู่บนที่ราบลุ่มแม่น้ำชี ห่างลำน้ำชีไปทางตะวันออกเฉียงใต้ราว 6 กม. เป็นชุมชนเกษตรกรรม ผลิตเครื่องปั้นดินเผา ถลุงเหล็ก มีประเพณีฝังศพนอนหงายเหยียดยาวและการฝังครั้งที่สอง ต่อมาสมัยทวารวดีมีหลักฐานการสร้างเมือง ผู้คนนับถือศาสนาพราหมณ์ ก่อนเปลี่ยนเป็นพุทธศาสนา และเมืองถูกทิ้งร้างราวพุทธศตวรรษที่ 17-18

ลักษณะทางกายภาพคือเนินดินรูปวงรีมีคูน้ำคันดินล้อมรอบ ขนาดเฉลี่ย 650x360 เมตร ด้านเหนือพบซากเทวาลัยก่ออิฐไม่สอปูน หันหน้าไปทางตะวันออก ผังสี่เหลี่ยมผืนผ้ามีมุขยื่น บันไดแบบอัฒจันทร์ และกูฑุหรือซุ้มเล็กที่สลักใบหน้าบุคคล เทวาลัยสร้างเป็นเทวสถานของพระอิศวรตามจารึกหินทรายสีแดงอักษรปัลลวะ ภาษาสันสกฤต อายุราวพุทธศตวรรษที่ 12 กล่าวถึงการสร้างเทวสถานถวายพระอิศวรโดยพระนางศรีมานุญชลี ธิดาคนที่ 12 ของพระศรีมารประวรเสนะผู้เป็นใหญ่ในเมืองศังขปุระ และพบสิงห์หินทรายขาวสภาพสมบูรณ์ ศิลปะเขมรสมัยแปรรูป อายุราวพุทธศตวรรษที่ 15 กรมศิลปากรบอกว่าจุดเด่นคือบันไดอัฒจันทร์และกูฑุที่คล้ายศิลปะทวารวดีที่ได้อิทธิพลคุปตะ-หลังคุปตะแบบเจดีย์จุลประโทน จังหวัดนครปฐม

วิกิท่องเที่ยวเขียนว่าที่หมู่บ้านสงเปือยซึ่งอยู่ใกล้ดงเมืองเตยมีพิพิธภัณฑ์ของโบราณที่เก็บโบราณวัตถุจากดงเมืองเตย เช่นแท่นศิลา และจารึกอักษรขอมโบราณ รวมทั้งพระพุทธรูปอิฐขนาดใหญ่ สูง 8 เมตร กว้าง 3 เมตร อายุกว่า 200 ปี และเจดีย์บรรจุดินจากสังเวชนียสถานอายุกว่า 200 ปี ข้อความเหล่านี้มาจากวิกิท่องเที่ยว ไม่ใช่กรมศิลปากร และเราไม่พบเวลาเปิดพิพิธภัณฑ์

ดงศิลาแลง กรมศิลปากรบอกว่าเป็นเนินกลมกว้างกว่า 300 เมตร ชาวบ้านเรียกดงศิลาเลข มีใบเสมาสมัยทวารวดีปักเป็นกลุ่มสามใบที่มุมทั้งสี่ของเนินและกึ่งกลางสามด้าน และมีใบเสมาหินทรายแดงอีก 6 ใบทางตะวันออกที่เก็บไว้ที่วัดศรีฐานใน บ้านศรีฐาน อำเภอป่าติ้ว ใบเสมาแบบเดียวกันที่บ้านตาดทองเก็บไว้ที่วัดอัมพวันเหนือและวัดศรีมงคลธาตุทอง ผู้ที่ไปบ้านศรีฐานเพื่อดูหมอนขิดตามหน้าหมู่บ้านและงานฝีมือ จึงเป็นคนละเรื่องกับที่ไปดูใบเสมา ถ้าจะดูใบเสมาที่วัดศรีฐานในต้องถามวัดก่อน เราไม่ทราบว่าจัดแสดงให้ดูหรือไม่

หอไตรวัดสระไตรนุรักษ์ ทรายมูล

กรมศิลปากรบอกว่าวัดสระไตรนุรักษ์ หรือวัดนาเวียง บ้านนาเวียง ตำบลนาเวียง อำเภอทรายมูล สร้างในพุทธศตวรรษที่ 23-24 ตามคำบอกเล่าท้องถิ่นว่าเกี่ยวกับการอพยพของชาวลาวเวียงจันทน์ที่มากับพระวอพระตา สร้างโดยพระครูหลักคำ (ชา) ภิกษุชาวลาว บูรณะปี 2450 หอไตรเป็นหอไตรกลางน้ำ อาคารไม้ผังสี่เหลี่ยมผืนผ้า กว้าง 8.30 เมตร ยาว 10.50 เมตร ตั้งบนเสาไม้กลม 30 ต้น หันไปทางตะวันออก ภายในมีห้องเก็บคัมภีร์ทึบกับระเบียงโดยรอบ ประตูแกะลายพันธุ์พฤกษา ผนังระเบียงตีไม้ระแนงทแยงรูปก้างปลา หลังคาแบบปั้นหยาซ้อนสามชั้นตอนกลาง ชั้นล่างปั้นหยา ชั้นบนสองชั้นเป็นจั่วประดับโหง่ ใบระกา หางหงส์ มุงแป้นเกล็ด มีสะพานไม้มุงหลังคาจั่วเชื่อมกับฝั่ง ปัจจุบันใช้เป็นพิพิธภัณฑ์หอไตรประวัติศาสตร์

วิกิท่องเที่ยวเขียนต่างไปเล็กน้อยว่าเป็นสถาปัตยกรรมไม้แบบพม่า มีหลังคาสังกะสีสี่ชั้นและชายคายาวรอบด้าน อายุกว่าร้อยปี กรมศิลปากรเป็นแหล่งที่ละเอียดกว่าและเขียนว่าหลังคาสามชั้นมุงแป้นเกล็ด ไม่ใช่โลหะ เราถือกรมศิลปากรสำหรับรูปทรง ส่วนสิ่งที่เห็นตอนไปอาจต่างจากหน้ากรมศิลปากรถ้ามีการซ่อมหลังจากปี 2539 ซึ่งเป็นปีบูรณะครั้งหลังสุดตามกรมศิลปากร

วัดพระพุทธบาทยโสธร

กรมศิลปากรบอกว่าวัดพระพุทธบาทยโสธรสังกัดธรรมยุต มีที่ดิน 55 ไร่ ตั้งเมื่อ 29 พ.ย. 2517 โดยพระราชมุนีวัดปทุมวนาราม กรุงเทพฯ และได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา 1 มิ.ย. 2521 เขตกว้าง 40 เมตร ยาว 80 เมตร ศาลาการเปรียญกว้าง 17 เมตร ยาว 34 เมตร สร้างปี 2527 ปูชนียวัตถุหลักคือพระพุทธรูปปางนาคปรกและรอยพระพุทธบาทจำลอง โดยรอยพระพุทธบาทเป็นรอยจำลองตามคตินิยมสมัยอยุธยา และบริเวณเดียวกันพบพระพุทธรูปหินทรายปางนาคปรกพร้อมศิลาจารึกอักษรไทยน้อยซึ่งเป็นศิลปะลาวรุ่นเก่า จารึกกล่าวว่าพระมหาอุตตมปัญญาอาราธนารอยพระพุทธบาทมาจากกรุงศรีอยุธยา กรมศิลปากรบอกว่าปัจจุบันวัดสร้างอาคารครอบโบราณสถานทั้งสองไว้ และสร้างถนนเชื่อมกับถนนสายมหาชนะชัย-พนมไพร ที่แยกบ้านหนองยาง

Thai Holiday Guide เล่าถึงพระพุทธรูปหยกขาวสูง 3.7 เมตร หน้าตักกว้าง 2.31 เมตร ในอุโบสถสีขาวหลังคาสีน้ำเงิน ซึ่งเว็บบอกว่าเป็นพระพุทธรูปหยกขาวที่ใหญ่ที่สุดในประเทศ และมีเจดีย์สามชั้นเฉลิมพระเกียรติปีกาญจนาภิเษก ข้อมูลหยกขาวและขนาดนี้ไม่อยู่ในหน้ากรมศิลปากร ซึ่งเน้นเฉพาะรอยพระพุทธบาทจำลองและพระนาคปรก เราไม่ยืนยันข้อความว่าใหญ่ที่สุดในประเทศ ป้ายในวัดตามเว็บดังกล่าวเขียนเป็นภาษาไทยเป็นหลัก

ที่อื่นที่กรมศิลปากรลงไว้

วัดธาตุทอง ตำบลโพนงาม อำเภอกุดชุม ตามกรมศิลปากรสร้างปี 2400 โดยพ่อสีหาราชและแม่คำมีไชยแสงบริจาคที่ดิน มีเจดีย์ประธานทรงบัวเหลี่ยมก่ออิฐถือปูนผังสี่เหลี่ยมจัตุรัส ล้อมกำแพงแก้วที่มีช่องทางเข้าสี่ด้าน เจดีย์รายหลังเจดีย์ประธาน และสิมไม้ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ที่เป็นสิมพื้นถิ่นอีสาน สามห้อง ผนังห้องแรกตีไม้ระแนงก้างปลา ที่ยโสธรพบสิมไม้แบบเดียวกันอีกที่วัดสมสะอาดและวัดกุดชุมใน เอกลักษณ์ที่กรมศิลปากรเน้นคือเป็นงานสถาปัตยกรรมต้นพุทธศตวรรษที่ 25 ที่สะท้อนความเป็นพื้นถิ่นอีสานชัดเจน กำหนดเขตที่ดิน 24 ธ.ค. 2536

วัดทุ่งสว่างชัยภูมิ ในเมืองยโสธร เป็นอีกจุดที่ Wikimedia Commons ระบุคำอธิบายภาพว่าเจดีย์เก้ายอดเป็นที่ตั้งค่ายของกองทัพที่ชนะเจ้าอนุวงศ์ ซึ่งสอดคล้องกับที่คู่มือจังหวัดของเราเขียนจากวิกิพีเดียอังกฤษ เรายังไม่พบหน้าทางการของวัดนี้ ไม่ทราบค่าเข้าและเวลาเปิด

เดินทางไปโบราณสถานรอบเมือง

เราไม่พบข้อมูลรถประจำทางหรือรถตู้ไปธาตุตาดทอง ดงเมืองเตย สงเปือย ทรายมูล หรือวัดพระพุทธบาท Thai Holiday Guide เขียนว่าธาตุตาดทองไม่มีขนส่งสาธารณะตรงไปและแนะนำรถหรือมอเตอร์ไซค์ ข้อเสนอของเราคือเช่ารถหรือจ้างแท็กซี่ในเมืองยโสธรครึ่งวัน เส้นทางที่เป็นเหตุเป็นผลคือธาตุตาดทอง (ทางหลวง 23 ไปอุบลฯ ราว 9 กม. ตาม Wikipedia และ TrueID) แล้วกลับเมืองก่อนไปอำเภออื่น วัดพระพุทธบาทอยู่อำเภอมหาชนะชัยซึ่งห่างตัวจังหวัดราว 41 กม. ตามวิกิพีเดียไทยหน้าอำเภอ (หน้าจังหวัดให้ 44 กม.) ดงเมืองเตยอยู่อำเภอคำเขื่อนแก้วซึ่งคู่มือจังหวัดของเราเขียนว่าห่างราว 25 กม. หอไตรสระไตรนุรักษ์อยู่อำเภอทรายมูลซึ่งเรายังไม่พบระยะ

ข้อเสนอของเรา (ไม่ใช่เส้นทางของแหล่งใด) คือแยกเป็นสองครึ่งวัน ครึ่งวันแรกธาตุตาดทอง วัดทุ่งสะเดา และตัวเมือง ครึ่งวันหลังเลือกอำเภอเดียว เช่นคำเขื่อนแก้ว ดงเมืองเตย และสงเปือย หรือมหาชนะชัยและวัดพระพุทธบาท รวมกับที่เที่ยวในตัวเมือง และแผนสองวัน

เมื่อไรควรไป

Thai Holiday Guide เสนอว่าช่วงข้าวเขียวราวกรกฎาคมถึงตุลาคมถ่ายภาพธาตุก่องข้าวน้อยได้งาม และหน้าแล้งทุ่งรอบองค์จะโล่งฝุ่นมาก TrueID เขียนว่าเดือน 5 มีชาวบ้านมาสรงน้ำและปิดทองพระของธาตุ โดยเชื่อว่าถ้าไม่สรงน้ำฝนจะแล้ง วันจริงเราไม่ได้ตรวจ ช่วงเดือนพฤษภาคมที่เป็นงานบุญบั้งไฟ ตัวเมืองจะแน่น ถ้าจะดูโบราณสถานเงียบ ๆ ควรเลี่ยงสุดสัปดาห์ของงาน

สิ่งที่เรายังไม่ยืนยัน (ยังไม่ยืนยัน)

• ค่าเข้าและเวลาเปิดของโบราณสถานทุกแห่งในหน้านี้ ยังไม่ยืนยัน
• ขนาดจริงของธาตุที่ตาดทอง (2 เมตรหรือใหญ่เท่าพระธาตุอานนท์) ยังไม่ยืนยัน
• ว่าธาตุที่ตาดทองหรือที่วัดทุ่งสะเดาคือองค์ในนิทานก่องข้าวน้อย ยังไม่ยืนยัน
• ปีสร้างพระธาตุตาดทอง กรมศิลปากรบอกว่า "ตามรูปแบบ" พุทธศตวรรษที่ 24 ไม่ใช่ปีจากเอกสาร
• ว่าพระพุทธบาทยโสธรอยู่ริมแม่น้ำมูลหรือชี ตามที่เราถือกรมศิลปากรแต่ยังไม่ตรวจแผนที่
• ขนาดและความเป็น "ใหญ่ที่สุดในประเทศ" ของพระหยกขาว ยังไม่ยืนยัน
• สถานะเปิดของพิพิธภัณฑ์หอไตรทรายมูลและพิพิธภัณฑ์สงเปือย ยังไม่ยืนยัน
• รถสาธารณะไปทุกแห่ง ยังไม่ยืนยัน (ไม่พบ)

คำถามที่พบบ่อย

ราคา ตารางเวลา และกฎการเข้าเมืองเปลี่ยนได้ ตัวเลขในหน้านี้เป็นค่าประมาณ ณ ปี 2569 (2026) โปรดยืนยันกับหน้าทางการหรือผู้ให้บริการก่อนจอง พบข้อมูลล้าสมัยหรือไม่? แจ้งเรา.